اصلاح، ارتقا و حفظ نیت در تمام مراحل انجام فعالیت‌ها

برخی از موضوعات را نمی‌شود در کنار سایر موضوعات بگذاریم و مثلاً تصور کنیم ده ویژگی مثبت داریم و فقط این یک ویژگی را نداریم. چرا؟ چون که این ویژگی‌ها مثل روح هستند و بقیه ویژگی‌ها بدن؛ و اگر نباشند مجموعه ما یک جسم بی‌روح است، یک جسم مُرده، سرد و بی‌اثر! کسانی که این روح را نداشته باشند همه چیز را ازدست‌داده‌اند، ولی معمولاً متوجه نمی‌شوند و خودشان رو با لیست شایستگی‌های دیگر دلخوش می‌کنند!

از نگاه دینی، مولفه‌ای در میان شایستگی‌هاست که از همه مؤلفه‌های دیگر مهم‌تر و ماندگارتر است. نقش این مؤلفه مثل روح نسبت به بدن است، مثل پیِ ساختمان که اگر نباشد همه چیز این ساختمان فرومی‌ریزد، در کتاب‌های مدیریتی از این مؤلفه به عنوان «انگیزه» یاد می‌کنند، ولی در فضای دینی، تعبیر دقیق‌تر و بهتری داریم: «نیت». نیت یعنی اینکه چرا من این کار را انتخاب کردم و انجام میدهم؟ چون شغل من هست و از من انتظار دارند؟ چون به تعبیر امروزی بار خورده و جلو می رویم؟ این کار را نکنم چه کنم؟ بالاخره جمع دوستان و اقوام و رفقا همه مشغول این کار هستیم و من هم این جمع را دوست دارم؟ همه این‌ پاسخ‌ها انگیزه‌های بدی نیستند؛ ولی جایگاه «نیت» بالاتر از این‌هاست. نیتِ درست، یعنی اینکه ما بدون ملاحظه منافع و راحتی خودمان، خودِ کار را در نظر بگیریم و اگر این کار فایده و خیری داشت، با خداوند عهد ببندیم که برای او این کار رو انجام بدیم. برای همین نیت هم با سختی‌های کارمان کنار بیاییم و تا آخرش استقامت کنیم.

در روایات، نیت اساسِ عمل، برتر از عمل و نافذتر از عمل معرفی شده است.

رسول خدا ^{صلّى اللّه عليه و آله} فرموده‌اند: «نِيَّةُ اَلْمُؤْمِنِ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِهِ وَ نِيَّةُ اَلْكَافِرِ شَرٌّ مِنْ عَمَلِهِ»[1] (نيت مؤمن بهتر از عمل او است و نيت و قصد كافر بدتر از عمل اوست.)

و باز فرموده‌اند: «نِيَّةُ المُؤمنِ أبلَغُ مِن عَمَلِهِ، وكذلكَ الفاجِرُ»[2] (نيّت مؤمن، نافذتر از عمل اوست و همين طور فاجر.)

امیرالمومنین^{عليه السلام} فرموده‌اند: «العَملُ كُلُّهُ هَباءٌ إلاّ ما اُخْلِصَ فيه»[3] (اعمال، همه بر باد است، مگر آنچه از روى اخلاص باشد.)

روایت زیبای دیگری داریم که «الأعمالُ ثِمارُ النِّيّاتِ»[4] (کارها میوه‌های نیت‌ها هستند.)

معنای این روایات این است که اگر ما نیت درست داشته باشیم حتماً کار به نتیجه می‌رسد، هر چند ما نتیجه‌اش را به چشم خود نبینیم. نیت‌های خوب گم نمی‌شوند. چه‌بسا سال‌ها بعد، زمانی که خبری از ما نیست، اثر این کارها آشکار شود. ولی اگر نیت ما درست نباشد بدون تردید کار به نتیجه نمی‌رسد، هرچند فعالیت ما خیلی چشم‌پرکن باشد و مورد تشویق همگان قرار گیرد و لوح تقدیر دریافت کند. چه‌بسا یک فعالیت بی‌سروصدای کوچک سال‌ها باقی‌مانده و ثمر دهد، ولی این‌همه شلوغ‌کاری خیلی زود فراموش شود و مثل کف روی آب از بین برود. اینکه چه کاری نتیجه می‌دهد و چه کاری به تعبیر قرآن بائر است کاملاً به «نیت» ما بستگی دارد.

ساده و خلاصه اینکه مهم‌ترین شایستگی گروه ما این است که با چه نیت و انگیزه‌ای کار می‌کنیم. اگر نیت ما درست باشد کار ما طلاست. ممکن است این طلا شکسته یا کثیف باشد؛ ولی جنسش طلاست و زرگر عالم می‌شناسد و می‌پسندد و اگر اخلاص در نیت فراموش شود، شکل و شمایل و پوسته کار باقی می‌ماند، بدون مغز و گوهر!

عبادت به اخلاص نیت نکوست، وگرنه چه آید ز بی مغز پوست؟